Diyabette Tatlandırıcılar: Hangisi, Ne Kadar?

Tatlandırıcı nedir, kaç türü vardır?

Tatlandırıcılar, şekere benzer tat veren ama çok az enerji içeren maddelerdir. Diyabeti olan kişiler çaya, kahveye ve tatlılara şeker yerine bu maddeleri ekleyebilir. Diyabette tatlandırıcılar iki ana gruba ayrılır:

Yoğun tatlandırıcılar şekerden yüzlerce kat tatlıdır. Bu yüzden çok küçük miktarda kullanılır. Şeker alkolleri ise şekere yakın tatlılıktadır ve "şekersiz" yazan çikolata, sakız ve bisküvilerde sık bulunur.

Diyabette tatlandırıcılar kan şekerini yükseltir mi?

Aspartam, sukraloz, asesülfam-K, sakarin ve stevia sindirilip glikoza çevrilmez. Kan şekerini doğrudan yükseltmezler. Şeker alkollerinin etkisi türe göre değişir. Eritritol neredeyse hiç emilmez. Ksilitolün etkisi düşüktür. Sorbitol ve maltitol ise kısmen emilir ve kan şekerini bir miktar yükseltir.

Dikkat edilecek nokta, tatlandırıcının bulunduğu ürünün kendisidir. Tatlandırıcıyla yapılan bir kek yine un, yumurta ve yağ içerir. Şekersiz bisküvi undan yapılır. Bu ürünler kan şekerini un ve nişasta nedeniyle yükseltir. Paketteki karbonhidrat değerine bakmak gerekir. Etiket okuma diyabette etiket okuma yazısında örnekle anlatılır.

Tatlandırıcılar güvenli mi?

Piyasadaki tatlandırıcılar Türkiye'de ve Avrupa'da gıda katkı maddesi olarak değerlendirilir ve izin almadan kullanılamaz. Her biri için "kabul edilebilir günlük alım miktarı" belirlenmiştir. Bu miktar, kişinin ömür boyu her gün tükettiğinde sağlık açısından sorun beklenmeyen düzeydir ve kilogram başına hesaplanır. Günlük çay ve kahvede kullanılan tatlandırıcı miktarı çoğu kişide bu sınırın çok altında kalır.

Aspartam son yıllarda en çok konuşulan tatlandırıcıdır. 2023'te Uluslararası Kanser Araştırma Ajansı aspartamı "insanda kanser yapma olasılığı bulunan" grupta sınıfladı. Bu grup kanıtın sınırlı olduğu maddeleri kapsar. Aynı yıl Dünya Sağlık Örgütü ve Gıda ve Tarım Örgütü'nün ortak uzman komitesi, kabul edilebilir günlük alım miktarını değiştirmedi. Fenilketonüri hastaları aspartam kullanmaz, bu yüzden aspartamlı ürünlerin etiketinde uyarı bulunur.

Dünya Sağlık Örgütü 2023'te yayımladığı öneride tatlandırıcıların kilo kontrolü amacıyla kullanılmasını önermedi. Bu öneri diyabeti olan kişileri kapsam dışında tuttu. Diyabet alanındaki kılavuzlar ise tatlandırıcıları şekerin yerine kısa ve orta vadede kullanılabilecek bir seçenek olarak değerlendirir ve suyu ilk tercih olarak önerir.

Stevia doğal olduğu için daha mı masum?

Stevia bir bitkinin yapraklarından elde edilen steviol glikozitlerinden yapılır. Kan şekerini yükseltmez. "Doğal" olması onu diğer izinli tatlandırıcılardan sağlık açısından ayırmaz. Markette "stevia" diye satılan birçok ürün yalnız stevia içermez. Hacim vermek için eritritol, maltodekstrin ya da dekstroz eklenebilir. Maltodekstrin ve dekstroz kan şekerini yükseltir. İçindekiler listesi okunarak bu fark görülür. Stevianın bazı kişilerde ağızda acımsı bir tat bıraktığı da bilinir.

Şeker alkolleri neden ishal yapar?

Şeker alkollerinin emilmeyen kısmı kalın bağırsağa ulaşır. Burada su çeker ve bağırsak bakterileri tarafından mayalanır. Fazla miktarda alındığında gaz, şişkinlik ve ishal görülebilir. Sorbitol ve maltitol bu etkiyi daha kolay yapar, eritritol bu yakınmalara daha az yol açar. Bu yüzden şekersiz çikolata, şekersiz şekerleme ve sakız ölçülü tüketilir. "Aşırı tüketimi müshil etkisi yapabilir" uyarısı bu ürünlerin etiketinde yer alır.

Yemek ve tatlıda hangi tatlandırıcı kullanılır?

• Sukraloz: Isıya dayanıklıdır, fırın ve tencere tariflerinde kullanılabilir.
• Stevia: Isıya dayanıklıdır, yoğun tatlılığı nedeniyle tarif miktarı değişir.
• Eritritol: Hacim verdiği için kek ve kurabiyede kullanılır.
• Aspartam: Isıda tatlılığını kaybeder, sıcak pişirmede tercih edilmez.

Tatlandırıcıyla hazırlanan tatlı da un, süt, yağ ve meyve içerir. Tatlının porsiyonu bu yüzden yine önemlidir. Tatlı seçimi ve evde şekeri azaltma yolları şeker hastası tatlı sayfasında anlatılır.

Tatlandırıcı alışkanlığı nasıl azaltılır?

Tatlandırıcılar şekeri bırakmakta zorlanan kişi için bir geçiş aracıdır. Sürekli çok tatlı tat almak, tatlı isteğini canlı tutabilir. Zamanla çaydaki tatlandırıcı sayısını azaltmak, kahveyi sade içmeye alışmak ve light içecek yerine su ya da maden suyu seçmek damak tadını değiştirir. Light ve zero içeceklerin yeri şeker hastası ne içmeli sayfasında ele alınır.

Tatlandırıcıların bağırsak bakterileri ve iştah üzerindeki uzun vadeli etkileri hâlâ araştırılmaktadır. Bu konudaki bulgular kesinleşmemiştir. Çalışmaların bir kısmı hayvanlarda, bir kısmı az sayıda gönüllüyle yapılmıştır ve sonuçlar birbiriyle her zaman uyuşmaz. Diyabette tatlandırıcılar ölçülü kullanıldığında şekerin yerine konabilir. Günlük kullanım miktarı ve hangi ürünün seçileceği beslenme planı içinde diyetisyenle birlikte değerlendirilir. Gebelik ve emzirme döneminde tatlandırıcı kullanımı ayrıca hekimle konuşulur.

Kaynaklar

1. Evert ve ark. Nutrition Therapy for Adults With Diabetes or Prediabetes: A Consensus Report. Diabetes Care 2019 (yeni sekmede açılır) — beslenme tedavisi uzlaşı raporu
2. ADA Standards of Care in Diabetes 2025 — Summary of Revisions (yeni sekmede açılır)
3. Diabetes UK — Eating with diabetes (yeni sekmede açılır)

Hazırlayan: Dyt. Şeyma Türkoğlu Vural · Son güncelleme: 12 Kasım 2026 · Site editörü: dyt.seymaturkoglu@gmail.com

İlgili konular

• Diyabet diyeti
• Diyabette beslenme
• Şeker hastası ne yemeli?
• Örnek diyet listesi
• Kan şekeri değerleri
• Glisemik indeks
• Gizli şeker
• Danışmanlık